Zingeving is meer dan alleen geloof of spiritualiteit
Else Wijma is sinds september 2023 geestelijk verzorger bij de Baalderborg Groep. Ze voert gesprekken met bewoners over zingeving en het geloof. Vroeger werden de taken van een geestelijk verzorger door een dominee gedaan, tegenwoordig wordt dit minder vanuit een kerkelijke inslag en meer vanuit een algemene basis ingestoken. Naast gesprekken voeren organiseert Else ook geloofsbijeenkomsten. In dit interview vertelt ze meer over haar werk en de relatie met Positieve Gezondheid.
Welke achtergrond heb jij om dit werk te kunnen doen?
Ik heb een opleiding tot algemeen geestelijk verzorger gedaan. Dat betekent dat ik eerst Religiewetenschappen heb gestudeerd. Dat is een heel brede opleiding over alle religies en spirituele stromingen op de wereld, en gaat over de vraag: welke rol speelt religie in de maatschappij? Geestelijk verzorger gaat specifiek over: hoe begeleid je mensen daarin, in de zorg?
Ben je er ook voor mensen die bijvoorbeeld moslim of boeddhist zijn, of helemaal niet geloven?
Geestelijk verzorgers zijn er voor alle bewoners, welke geloofsovertuiging zij ook hebben. Dat past denk ik ook heel erg bij ontwikkelingen in de maatschappij, want niet iedereen is christelijk of gelovig.
Wat zijn de belangrijkste taken binnen je werk?
In de gehandicaptenzorg bezoek ik de woonlocaties om sfeervieringen te houden, vaak rondom een thema. Dan zingen we liedjes, waarbij ik gitaar speel als begeleiding. Verder gaan we samen bidden, de klok luiden en de kaars aansteken. Dat zijn vaste onderdelen. In de ouderenzorg zijn het wat meer de traditionele kerkdiensten, waar ik zelf in voorga, of predikanten uit de regio.
Daarnaast voer ik gesprekken met bewoners. Als ik een afspraak heb, is de naam het enige wat ik van tevoren wil weten. Ik ga niet het dossier doorspitten om te weten wat er allemaal speelt rondom de bewoner. Het is fijner om open het gesprek in te gaan. De gesprekken met mensen met een verstandelijke beperking zijn daarbij anders dan met de ouderen. Ik begin vaak met een simpele vraag: 'Hoe gaat het nu met je?' Zodat de bewoner kan bepalen waar het gesprek over gaat. Als geestelijk verzorger ben je bezig met zingeving of met geloof, maar als de bewoner met iets totaal anders zit, dan gaat het gesprek daarover.
In de ouderenzorg praten we vaak over het verleden van de bewoner. Dan vraag ik hoe iemand voorheen woonde en leefde. Het is een hele overgang om te gaan wonen in een verzorgingstehuis. Welke thema's zijn belangrijk geweest in het vroegere leven? En hoe is dat nu? Hoe tevreden is iemand geweest gedurende het leven? Het levert mooie diepgaande gesprekken op.
Koppel je dit soort gesprekken ook terug naar de zorgmedewerkers?
De inhoud van gesprekken met bewoners is altijd vertrouwelijk en wordt niet met andere medewerkers besproken. Een gesprek waarin medewerkers worden betrokken is het moreel beraad - een gesprek met het hele team - waarin we situaties, wensen en gebeurtenissen met mensen vanuit verschillende vakdisciplines bespreken. De arts heeft hier bijvoorbeeld een andere kijk op dan de verpleegkundige of de begeleider. We proberen ons dan ook in de wereld van de bewoner te verplaatsen. Hoe is het om in een bed te liggen en afhankelijk te zijn van andere mensen? Wat kunnen we dan toch nog doen met elkaar om iemand kwaliteit van leven te geven? Welke dilemma's spelen hierbij een rol? We kijken niet alleen naar oplossingen, maar we zoomen ook uit naar de onderliggende waarden. Wat vindt de betreffende bewoner belangrijk? Wat is onze verantwoordelijkheid en vanuit welke waarde handelen wij? Die bewustwording komt terug in de zorg voor onze bewoners en de keuzes die we hierin maken.
Heb je een concreet voorbeeld, waarbij er ook echt op die manier een afweging werd gemaakt?
Het kan bijvoorbeeld gaan over het leveren van goede zorg aan een bewoner. Daar heb je een bepaalde verantwoordelijkheid in. De bewoner kan soms iets anders willen. Iets dat misschien niet goed voor hem/haar is. Dat kan een enorm dilemma opleveren. Je gunt het iemand zo, om nog die kwaliteit van leven te behouden. En misschien, als iemand dat wil en de gevolgen accepteert, waarom dan niet?
Als je tot het besluit komt dat het niet mogelijk is, zoek je dan een alternatief? Kijk je wat er wél kan?
Zo'n gesprek kan ik faciliteren, in mijn rol als geestelijk verzorger. Maar het is niet mijn rol om daarin iets te beslissen. Dat is dan verder aan het team. Die gesprekken gaan over waarden. Waarden zijn altijd positief, want anders is het geen waarde. Dat is ook wel heel mooi daaraan. Er komt ook niet altijd meteen een oplossing, maar uiteindelijk ga je wel vaak als team een bepaalde richting op. Tegelijkertijd ben je er dan ook bewust van, wat je inlevert. Je kiest heel bewust ergens voor en daar focus je dan op. Dat is wel altijd iets positiefs. Hierdoor word je er dan ook weer bewuster van: waarom voer ik dit werk ook alweer uit? Wat leidt mij daarin?
Is dat voor jou ook een persoonlijk stukje zingeving? Dat je op die manier toegevoegde waarde kan leveren?
Ja, dat vind ik heel mooi aan mijn werk. Dat het niet zozeer mijn rol is om te vertellen hoe je het best ethisch verantwoord handelt in de zorg, maar juist om anderen daarover aan het denken te zetten. Bij de opleiding tot geestelijk verzorger is dit een groot onderdeel. Het reflecteren op je eigen zingeving en het proces daarin. Je spirituele identiteit noemen ze dat, en dat is veel breder dan alleen spiritualiteit. Wat vind je belangrijk in je leven? Wat zijn je overtuigingen? Onbewust of bewust spelen die een rol in je werk. Zeker als ik in gesprek ga met mensen. Dan bouw je ook snel een band op, want het gaat vaak over vertrouwelijke dingen.
Hoe ben jij ertoe gekomen om dit vak te kiezen?
Ik ben niet religieus opgevoed, maar heb mij wel altijd beziggehouden met dingen als spiritualiteit en meditatie. Ik ben nu in opleiding tot yogadocent. Ik ben ook veel gaan reizen, naar bijvoorbeeld Nepal, een land waar ik graag kom. Daar zie je ook die spiritualiteit en allemaal rituelen, veel meer verweven met het dagelijks leven. Daar dacht ik ook echt: dat wil ik beter leren begrijpen. Dat is mijn motivatie, ook nu in het werk. Ik wil graag mensen beter leren begrijpen.
In hoeverre ben jij bekend met het concept Positieve Gezondheid?
In mijn opleiding kwam dat voor het eerst naar voren. Volgens mij ging het meer over positieve psychologie, maar in ieder geval werd het gedachtegoed van Machteld Huber toen wel besproken. Ik denk dat het heel belangrijk is in de geestelijke verzorging. Voor mij is Positieve Gezondheid: het kijken naar de mens achter de diagnose en achter de zorgbehoefte. Dat is ook één van de grootste inspiraties om dit werk te doen als geestelijk verzorger. Als je arts bent, of verpleegkundige, of begeleider, dan heb je het vaak druk. Dan heb je ook meer die verantwoordelijkheid, met betrekking tot de diagnose. In mijn beroep heb je meer tijd om naar de bewoner toe te gaan en te praten over wat hem/haar bezighoudt. Het gaat dan over de totale persoon, in plaats van alleen over de ziekte of de beperking.
Heb je al eens iets gedaan met het spinnenweb dat bij Positieve Gezondheid hoort?
Ik heb een tijdje geleden zelf het spinnenweb ingevuld, omdat ik het wel interessant vond. Er wordt natuurlijk nu veel mee gedaan binnen de Baalderborg Groep. Ik denk dat het altijd mooi is om te reflecteren op waar je staat. Ik denk ook dat het spinnenweb een momentopname is. Dat merkte ik tijdens het invullen. Nu ben ik bijvoorbeeld een yogaopleiding aan het doen. Daarom zou ik bij: 'Hoe fit ben je', een hoger cijfer invullen dan een half jaar geleden. Het is interessant om het nu in te vullen en dan over een jaar weer.
Ik had bij lichaamsfuncties best een laag cijfer. Dat vond ik opvallend, want ik doe wel veel aan yoga en sport. Het komt denk ik omdat ik fitheid associeer met conditie. Ik heb een aangeboren hartafwijking, dus mijn conditie is altijd lager dan die van leeftijdsgenoten. Als ik het vergelijk met hoe het had kunnen uitpakken, dan ben ik superfit voor iemand die een hartafwijking heeft. Maar als ik het vergelijk met anderen, dan weer niet. Het hangt er maar net vanaf hoe je ernaar kijkt. Dat is in ieder geval een soort bewustwording. Ik kijk er op deze manier naar, maar is dat wel hoe het echt zit?
Ik denk ook dat ik op lichaamsfuncties lager scoor, omdat mijn favoriete manier van bewegen eigenlijk buiten in de natuur is. Ik houd van wandelen en meerdaagse wandeltochten, maar heb dat in de winter weinig gedaan. Dus ik heb laatst weer een paar dagen het Pieterpad gelopen en mezelf voorgenomen om er ook in de toekomst weer wat meer tijd voor te maken.
Heb je er wel eens over nagedacht om in een gesprek met een bewoner het spinnenwebformulier op tafel te leggen, om de vragen op die manier te stellen?
Ik denk dat het best een mooie tool kan zijn. Vaak heb ik de verschillende dimensies uit het spinnenweb wel in mijn achterhoofd. Zingeving is er hier één van, maar ik denk dat zingeving aan al de andere dimensies relateert. Als je jouw lichaamsfunctie als laag interpreteert, dan heeft dat invloed op je zingeving. In een spinnenweb zijn alle lijnen met elkaar verbonden. Zingeving is breder dan alleen geloof of spiritualiteit.
